Տեսարժան վայրեր Հայաստանում
Գառնիի հեթանոսական տաճար
I դարի տաճար՝ Արտաշեսյանների ամառանոցում
Գառնիի տաճարը կառուցվել է I դարում և նվիրված էր արևի աստված Միհրին․ սա Հայաստանի միակ ամբողջությամբ պահպանված հելլենիստական տիպի հեթանոսական տաճարն է՝ իոնական սյունաշարով և բարձր պոդիումով։
Տաճարը եղել է արքայական ամառանոցային համալիրի մասը՝ բաղնիքներով, սրահներով ու պաշտպանական պարիսպներով, իսկ տակից բացվում է Ազատի կիրճի և «Քարերի սիմֆոնիայի» տեսարանը։
Այսօր Գառնին Հայաստանի ամենահայտնի տեսարժան վայրերից է՝ բացօթյա համերգների, փառատոների ու միջոցառումների համար, որտեղ հին ճարտարապետությունն ու ժամանակակից մշակույթը հանդիպում են։
Սևանա լիճ
«Հայաստանի մարգարիտը»՝ բարձր լեռնային լիճ 1900 մ վրա
Սևանա լիճը Հայաստանի ամենամեծ ջրամբարն է և աշխարհի ամենախոշոր բարձր լեռնային քաղցրահամ լճերից մեկը․ այն գտնվում է մոտ 1900 մետր բարձրության վրա և հաճախ կոչվում է «Հայաստանի մարգարիտը» կամ «կապույտ աչքը»։
Սևանա լիճը Հայաստանի «կապույտ աչքն» է․ բարձր լեռների միջում եկած հսկա հայելի, որը գույն է փոխում օրվա ժամերին և եղանակների հետ՝ առավոտյան լինելով մեղմ կապույտ, կեսօրին՝ փայլուն թռչնի փետուրի պես, իսկ մայրամուտին՝ կարմրավուն մեխակ։
Լիճը շրջապատված է լեռնաշղթաներով, իսկ ափերին կան լողափեր, հանգստյան գոտիներ և փոքրիկ գյուղեր․ այստեղ կարելի է լողանալ, նավակով դուրս գալ, հանգստանալ լաստերի ու փայտե տներից կազմված փոքրիկ բեյներում և լսել, թե ինչպես է քամին շարժում ալիքները, մինչ հարազատ լեռները փակել են հորիզոնը բոլոր կողմերից։ Կարելի է ճամբարել և փորձել հայտնի սևանի իշխանը ու տեղական ձկնով պատրաստված ուտեստները։
Տեղացիները հաճախ պատմում են, որ Սևանը «նայում է» մարդկանց՝ ինչպես աչք, ու եղանակը փոխում է տրամադրությունից կախված․ խաղաղ օրերին լիճը հայելու պես հարթ է, իսկ փոթորկի ժամանակ կարծես վիրավորվի ու բարձր ալիքներով խփի ափը։ Գիշերները այստեղ աստղերը կարծես մոտենում են ջրի մակերեսին, և եթե մի քիչ էլ մնաս, թվում է՝ կարող ես ձեռքով վերցնել դրանք։
Պարզ լիճ
Փոքր լեռնային լիճ Դիլիջան ազգային պարկի սրտում
Պարզ լիճը գտնվում է Դիլիջան ազգային պարկում, մոտ 1330 մետր բարձրության վրա, խիտ անտառներով շրջապատված լեռնային գոգում։ Դա փոքր, բայց շատ լուսանկարելի լիճ է, որտեղ ջուրը հաճախ հայելու պես է անդրադարձնում ծառերի կանաչը և ամպերը։
Լճի շուրջը անցնում է մոտ 2 կմ թեթև արահետ, որտեղ կարելի է հանգիստ քայլել, կանգնել դիտակետերում և նայել, թե ինչպես է անտառը իջնում մինչև ջրի եզր։ Ճանապարհը հարմար է նույնիսկ ոչ փորձառու արշավորդների համար, այնպես որ սա լավ ընտրություն է «light hiking» և ընտանիքով զբոսանքի համար։
Լճի ափին աշխատում են փոքրիկ սրճարաններ և տաղավարներ, կարելի է վարձել նավակ կամ pedal boat և լճի միջից դիտել անտառը։ Շատերն իրենց հետ բերում են պիկնիկի համար սնունդ, նստում են ջրի մոտ և պարզապես լսում անտառի ձայները՝ թռչուններ, քամի և ջրի շշունջ։
Գարնանը Պարզ լիճի շրջապատը լի է թարմ կանաչով, իսկ աշնանը անտառը դառնում է ոսկեգույն և կարմրավուն գույների խառնուրդ։ Նույնիսկ ամռանը այստեղ ավելի զով է, քան քաղաքում, և սա այն վայրերից է, որտեղ մեկ ժամ հանգիստը զգացվում է որպես ամբողջ օր հանգստի։
Գառնու կիրճ, «Քարերի սիմֆոնիա»
Բազալտե «օրգանային խողովակներ» Ազատ գետի կիրճում
Գառնու տաճարից մի փոքր ներքև, Ազատ գետի կիրճում, հանկարծ հայտնվում ես պատի առաջ, որը թվում է, թե ինչ–որ մեկը երկար տարիներ կերտել է ձեռքով․ հսկա, իդեալական համաչափ բազալտե վեցանկյուն ու հնգանկյուն սյուներ, որոնք կախված են ժայռից՝ կարծես գերբնական օրգանի խողովակներ լինեն։ Այդ պատճառով էլ այս վայրը կոչվում է «Քարերի սիմֆոնիա» կամ «Basalt Organ»։
Իրականում սա մաքուր երկրաբանական հրաշք է․ երբևէ այստեղ լավա է հոսել, ապա դանդաղ սառչելով «կտոր–կտոր» է կարծրացել և ստեղծել գրեթե կատարյալ գեոմետրիկ սյուներ։ Հետո Ազատ գետը մղոններով քերել է ժայռը, մաքրելով սյուները այնպես, որ հիմա դրանք ամբողջ բարձրությամբ բաց են՝ մինչև 40–50 մետր։
Կիրճը հասանելի է նույն օրը, ինչ Գառնու տաճարը․ կարող ես իջնել մեքենայով քարապատ ճանապարհով կամ քայլել գյուղից ներքև՝ հին կամրջի կողմից։ Ճանապարհի մի կողմում թեքված «օրգանային» պատն է, մյուս կողմում՝ գետը․ ամեն քայլին գրեթե պարտադիր է մի կանգառ, նկար ու «սա հաստատ Armenia համար չի, այլ ֆանտաստիկ ֆիլմի տեղանք» դիալոգը։
Եթե սիրում ես վայրեր, որտեղ միասին են և՛ «վաու» լուսանկարներն, և՛ իրական, կենդանի բնությունը, ապա Գառնու կիրճի «Քարերի սիմֆոնիան» հենց այն վայրն է, որտեղ մի կես օր կարող ես անցկացնել առանց ձանձրանալու․ լսել գետի ձայնը, նայել սյուների վրայով վերև ու գիտակցել, որ սա ոչ թե theme park-ի դեկոր է, այլ հազարավոր տարիների բնական «պրոյեկտ»։
Քարի լիճ (Lake Kari)
Բարձր լեռնային լիճ՝ Արագածի լանջին, մոտ 3200 մ բարձրության վրա
Քարի լիճը Հայաստանի ամենահետաքրքիր բարձր լեռնային լճերից է․ այն նստած է Արագած լեռան հարավային լանջին, մոտ 3200 մ բարձրության վրա։ Առաջին վայրկյանին թվում է, թե եկել ես աշխարհից կտրված փոքր պլատո՝ սառը, մաքուր լիճ, քարքարոտ լանջեր և ամեն կողմում բացվում է լեռների ու երկնքի հսկայական պանորամա։
Լիճը կարելի է հասնել ասֆալտապատ, բայց ոլորաններով լեռնային ճանապարհով՝ Բյուրական–Արագած ուղղությունից, մինչև հենց լճի ափը։ Ամռանը այստեղ աշխատում են փոքր սրճարաններ ու հյուրատներ, իսկ ձմռանը ճանապարհը հաճախ փակվում է ձյան պատճառով, և տարածքը վերածվում է լրիվ այլ՝ լիովին ձյունածածկ լանդշաֆտի։
Քարի լիճը նաև Արագածի հարավային գագաթ բարձրանալու դասական start point-ն է․ հենց լճի մոտից դուրս է գալիս արահետը, որը տանում է դեպի 3800+ մ բարձրության գագաթ։ Եթե լուրջ hiking չես պլանավորում, կարող ես պարզապես զբոսնել ափի երկայնքով, նստել քարերի վրա, երգել քամու հետ ու մի քիչ «հասկացող» լռության մեջ մնալ։
Քանի որ բարձրությունը մեծ է, օդը շատ թարմ ու մի քիչ խիստ է, իսկ լճի ջուրը միշտ սառը․ նույնիսկ ամռանը դժվար է երկար ժամանակ ոտք դնել ներս։ Բայց հենց այդ «սառը շոկն» է շատերի համար Քարի լճի highlight-ը․ դառնում է մի այնպիսի կանգառ, որից հետո Երևանը թվում է դրանից մի քանի հազար կիլոմետր հեռու, ոչ թե մեկ ժամվա ճանապարհ։
Դիլիջան քաղաք
«Փոքր Շվեյցարիա»՝ հին փողոցներով, անտառապատ բլուրներով ու հանգստի mood-ով
Դիլիջանը այն քաղաքն է, ուր люди գալիս են մի քիչ շունչ քաշելու․ անտառապատ բլուրներ, թաց օդ, հին փայտե պատշգամբներ և շատ դանդաղ տեմպ։ Մի կողմում քաղաքն է իր սովետական շենքերով, մյուս կողմում՝ հին Դիլիջանի փողոցը, որտեղ քայլելով թվում է, թե մի քանի տասնամյակ հետ ես գնացել։
Դիլիջանի ամենաֆոտոգեն հատվածներից մեկը Շարամբեյանի փողոցն է՝ հին երկհարկանի տներով, փայտե բաց պատշգամբներով, մանրաքանդակներով և արհեստագործական խանութներով։ Այստեղ կարող ես տեսնել, թե ինչպես են փայտագործները, կավագործները կամ գորգագործները աշխատում տեղում, փորձել տեղական թոնրի հաց, գաթա կամ սուրճ ու ուղղակի նստել պատշգամբներից մեկում։
Քաղաքի կենտրոնում է Դիլիջանի քաղաքային զբոսայգին՝ փոքր լճակով, ծառապատ ուղիներով և հանգիստ նստարաններով։ Աշնանը այստեղի գույները խելքահան են անում՝ դեղին, կարմիր, նարնջագույն տերևներ, որոնք ընկնում են ջրի մեջ, իսկ գարնանը ամեն ինչ պայթում է թարմ կանաչով։
Դիլիջանը լավ «բազա» է նաև շրջակա բնությունը բացահայտելու համար․ մոտակայքում են Դիլիջան ազգային պարկի արահետները, Պարզ լիճը, ինչպես նաև Հաղարծինն ու Գոշավանքը (եթե մեկ օրով ուզենաս էլի եկեղեցական ուղղություն ավելացնել)։ Բայց նույնիսկ եթե ոչ մի էքսկուրսիա չհասցնես, մի քանի ժամ հին փողոցով քայլել, այգում նստել ու անտառին նայելն արդեն բավարար պատճառ է Դիլիջան հասնելու։
Գյումրիի հին քաղաք (Կումայրի)
Սալարկված փողոցներ, սև տուֆից տներ և «կենդանի» հին քաղաք
Գյումրին այն քաղաքներից է, որտեղ հին կենտրոնը իրական «քաղաքային թանգարան» է․ Կումայրի պատմական թաղամասում կա ավելի քան հազար շենք, որոնց մեծ մասը 19–20-րդ դարերից է։ Սև և վարդագույն տուֆից տները, երկաթյա պատշգամբները, փորված դռները ու լայն մայթերը ստեղծում են մի մթնոլորտ, որը Հայաստանում ուրիշ տեղ դժվար է գտնել։
Հին Գյումրին լավագույնն է բացվում ոտքով․ անցնում ես սալարկված փողոցներով, Abovyan կամ Ռիժկովի նման փողոցներով, նայում ես շենքերի ճակատներին, որոնց վրա մինչ հիմա կան թե՛ զարդաքանդակներ, թե՛ երկրաշարժից մնացած «վրիպումներ»։ Այդ խառնուրդն է, որ քաղաքին տալիս է թե՛ ցավով, թե՛ հպարտությամբ լցված տեսք։
Ամեն երկրորդ անկյունում կարող ես գտնել փոքրիկ սրճարան, արվեստանոց կամ խանութ, որտեղ վաճառվում են ձեռագործ իրեր, նկարչական աշխատանքներ, հին լուսանկարներ։ Իսկ եթե մտնես որևէ բակ, մեծ հավանականությամբ կտեսնես այն գյումրեցու հումորը, որը քաղաքի ամենամեծ «նշաններից» է՝ խոհանոցից եկող հոտերի, մի քիչ բարձր երաժշտության ու բակային խոսակցության մեջ։
Եթե սիրում ես քաղաքներ, որտեղ ճարտարապետությունը նորմալ չի «փայլեցված», այլ մի քիչ ծեծված, բայց իրական է, Գյումրիի հին քաղաքը պարտադիր կանգառ է։ Սա այն տեղերից է, որտեղ կարելի է մի ամբողջ օր ուղղակի քայլել, նստել մեկ–մեկ սրճարաններում, փորձել տեղական փոնչիկը ու զգալ, որ քաղաքը ոչ թե միայն գեղեցիկ façad է, այլ կենդանի պատմություն։
Խնձորեսկ՝ քարանձավային հին գյուղ և կախովի կամուրջ
Ձորի մեջ փորված բազմահարկ «քարե քաղաք» Սյունիքում
Խնձորեսկի հին գյուղը երևում է, երբ արդեն իջնում ես ձորի մեջ․ ամբողջ լանջը լի է քարանձավներով, որոնք մի ժամանակ իրական տներ են եղել։ Դարեր շարունակ մարդիկ ապրել են հենց ժայռի մեջ՝ նրանց տունը մեկ ուրիշի տանիքն էր, իսկ բակերը կախված էին մի քանի մետր բարձրության վրա գտնվող քարե շնորհքներից։
Այսօր նոր Խնձորեսկը նստած է վերևում, իսկ հին քարանձավային քաղաքը հասնում են երկար աստիճաններով և 160 մետրանոց կախովի կամրջով, որը կապում է երկու լանջերը։ Կամրջի վրա կանգնած միաժամանակ տեսնում ես և՛ ձորի խորքը, և՛ ժայռերում բացված հարյուրավոր անցքերն ու նախկին բնակարանների մնացորդները։
Քարանձավների մի մասը հեշտ հասանելի է, որոշների մեջ մինչև հիմա մնում են օջախների հետքեր, պատերին փորված դարակներ, փոքր բացվածքներ պահեստների կամ կենդանիների համար։ Մյուսները ավելի բարձր են, գրեթե անսպասելի տեղերում, այնպես որ ամբողջ լանջը հիշեցնում է հսկա բնական «բազմահարկ» թաղամաս։
Խնձորեսկը լավ վայր է, եթե ուզում ես զգալ մի քիչ wild Armenia mood՝ առանց «փայլեցված» ճարտարապետության։ Ճանապարհը դեպի ձոր, կամրջի թեթև տատանումը, քարանձավների լռությունը ու կանաչով փակցված ժայռերը միասին ստեղծում են այնպիսի տեղ, որտեղից վեր բարձրանալիս շատ դժվար է ուղղակի նստել մեքենա ու գնալ, առանց մի անգամ էլ ետ նայելու։
Քարահունջ (Զորաց Քարեր)
«Հայկական Stonehenge»՝ հին քարե շրջանը Սյունիքի բարձրավանդակում
Քարահունջը կամ Զորաց Քարերը այն տեղերից է, որտեղ առաջին մի քանի րոպեն ուղղակի նայում ես քարերին ու փորձում ես հասկանալ՝ ինչի՞ համար են դրանք։ Հարյուրավոր կանգնած քարեր բարձրավանդակի վրա, որոնցից շատերի մեջ սուր կողմի մոտ փորված է կլոր անցք։ Տարածքը բաց է բոլոր կողմերից, լեռներն ու երկինքը տարածվում են մինչև հորիզոն։
Կան տարբեր վարկածներ՝ ինչ է եղել Քարահունջը․ հնագույն աստղադիտակ, ծիսական տարածք, գերեզմանոց թե մի ամբողջ հնագույն աստրոնոմիական համալիր։ Մեկ բան պարզ է՝ սա հազարավոր տարիների պատմություն ունեցող վայր է, որտեղ մարդը փորձել է կապ գտնել երկնի հետ, լինի դա արևի ու լուսնի ընթացքը, թե աստղերի դասավորությունը։
Եթե մի քիչ քայլես քարերի միջով, կտեսնես, որ դրանք միայն «շրջան» չեն․ կան երկար շարվածքներ, ներքին շրջան, «թևեր», առանձին քարեր, որոնք կարծես ուղղված են դեպի ինչ–որ կոնկրետ կողմ։ Արևածագին ու արևամուտին լույսն ընկնում է քարերի վրա այնպես, որ տեսարանը դառնում է գրեթե արտառոց՝ երկար ստվերներ, ստվերների «խաղ» մեկ–մեկ էլ անցքերի միջով։
Քարահունջ գնալն ավելի շատ «զգալու», քան «տեսնելու» experience է․ այստեղ չկա մեծ visitor center, սրճարաններ կամ ծածկված մայթեր։ Ուղղակի բարձրավանդակ է, քամի, քարեր ու շատ մեծ երկինք։ Եթե սիրում ես վայրեր, որտեղ պատմությունը մի քիչ գաղտնիք է պահում, Քարահունջը միանշանակ այն կետերից է, որ արժե ընդգրկել ճանապարհդ մեջ։
Ամբերդ ամրոց
«Ամրոց ամպերի մեջ»՝ միջնադարյան բերդ Արագածի լանջին
Ամբերդը հենց իր անունով է պատմում պատմությունը․ «ամբեր» + «բերդ»՝ ամրոց ամպերի մեջ։ Այն նստած է Արագած լեռան լանջին՝ մոտ 2300 մ բարձրության վրա, երկու խոր կիրճերի միացման կետում։ Դարերով այստեղից են վերահսկել անցումները, ճանապարհները ու շրջակա տափաստանները։
Ամրոցի հիմնական մասը կառուցվել է միջնադարում՝ 10–13-րդ դարերում, երբ այս տարածքը իշխում էին հայկական իշխանական տները։ Պատմությունն ասում է, որ ամրոցը մի քանի անգամ դիմացել է զորքերի հարձակումներին ու ձմեռների խիստ քամիներին, բայց վերջին հարվածը տվել են մոնղոլական արշավանքները․ դրանից հետո Ամբերդը դարձել է լռակյաց պահապան, ոչ թե ակտիվ ռազմական կենտրոն։
Տարածքում today կանգուն են ամրոցի պարիսպների զգալի մասը, աշտարակների մնացորդները և փոքր, բայց շատ fotоген Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին բերդի ներսում։ Եթե բարձրանաս պարիսպների վրայով կամ մոտենաս եզրերին, կտեսնես, թե ինչպես է ձորը կտրուկ իջնում ներքև, իսկ հեռվում բացվում են Արագածի գագաթները։ Ապահով ճանապարհով կարելի է քայլել բերդի միջով, բարձրանալ տարբեր մակարդակներ ու պատկերացնել, թե որտեղ էին պահեստները, տները, պահակնատները։
Ամբերդի մասին սիրում են պատմել նաև փոքր լեգենդներ․ ասվում է, որ, երբ թշնամին վերջապես շրջափակել է բերդը, կինը, որին սիրում էր բերդապետը, հրաժարվել է հանձնվել և նախընտրել է դուրս գալ ամրոցից՝ ձորի խորքը։ Այդ պատմությունն է, որ մինչև հիմա «ավելացնում» է մի քիչ դրամա ամրոցի քարե պատերի խստության մեջ, հատկապես ուշ երեկոյան, երբ ամպերը բարձրանում են ձորից ու լռությունը լրիվ ծածկում է տարածքը։
Եթե գալիս ես Արագածի կողմ՝ Քարի լիճ, գագաթ բարձրանալ կամ ուղղակի լեռնային մի օր անցկացնելու, Ամբերդը պարտադիր կանգառ է նույն ճանապարհի վրա։ Սա այն բերդերից է, որտեղ կարող ես միաժամանակ զգալ և՛ պատմությունը, և՛ բարձր լեռնային օդը, և՛ այն պարզ զգացումը, որ կանգնած ես մի տեղում, որը դարերով literally «վերևից» է նայել իր շրջակայքին։
Շաքիի ջրվեժ
18 մետր բարձրությամբ ջրային վարագույր Սյունիքի կանաչ ձորում
Շաքիի ջրվեժը Սյունիքի ամենագրավիչ բնական վայրերից է․ ջուրը 18 մետր բարձրությունից ընկնում է բազալտե ժայռի վրայից և քանդվում տասնյակ բարակ հոսքերի, որոնք միասին դառնում են մեծ, փրփրացող վարագույր։ Ճանապարհից քամելուց հետո մի քանի րոպե քայլում ես ծառերի տակ, ու հանկարծ լսվում է ջրի ուժեղ ձայնը՝ մինչև նրան տեսնելը։
Ըստ լեգենդի ջրվեժը իր անունը ստացել է գյուղի մի գեղեցիկ աղջկանից՝ Շաքիից։ Ասում են, որ երբ օտարազգի զորապետը փորձել է բռնությամբ վերցնել նրան, Շաքին բարձրացել է ժայռի գագաթը և նախընտրել է ինքն իրեն նետել խորքը, քան դառնալ գերի։ Նրա լայն բացված զգեստը վերածվել է ջրային սպիտակ վարագույրի, և այդ պահից այս տեղը սկսել են կոչել Շաքիի ջրվեժ։
Իրականում ջրվեժը ձևավորվել է Շաքի գետի վրա՝ Վորոտանի կիրճի ձախ լանջին, որտեղ երբևէ լավարար հոսքերն են ստեղծել 18 մետրանոց բազալտե աստիճան։ Ջուրը հենց այդ աստիճանից է թափվում ներքև, անընդհատ լցնելով օդը սառը շաղով ու թարմ հոտով․ ամռանը սա գրեթե բնական кондиционер է, իսկ գարնանը՝ հզոր, աղմկոտ հոսք։
Ջրվեժին տանող արահետը ո՛չ երկար է, ո՛չ բարդ, այդ պատճառով Շաքին լավ կանգառ է Թաթևի ճանապարհին, երբ ուզում ես մի քիչ դուրս գալ մեքենայից, շարժվել ու զգալ Սյունիքի կանաչ ձորի մթնոլորտը։ Կարելի է կանգնել ջրի անմիջապես կողքին, զգալ, թե ինչպես է փրփուրը թրջում հագուստը, ու մի քանի րոպե ուղղակի նայել, թե ինչպես է այդ ամբողջ ջուրը պոկվում ժայռից՝ կարծես մի տեղ անընդհատ կրկնվող live performance լինի։
Հին Խոթ (Hin Khot)
«Հայկական Մաչու Պիկչու»՝ ժայռերին կպած լքված քարե գյուղ
Հին Խոթը Սյունիքի այն վայրերից է, որտեղ ճանապարհից մի պահ վերցնում ես հայացքդ, ու պարզապես չես հավատում, որ այդ ամենը իրական գյուղ է եղել։ Լանջի վրա, ժայռերի մեջ և վրայով նստած տների շարք՝ մեկը մյուսի վրա, բակերը՝ հարևանի տանիքը, պատերն ու պատուհանները՝ քարից, իսկ ներքևում՝ Վորոտանի խոր կիրճը։
Գյուղը դարերով եղել է Tatev-ի շրջակայքի կարևոր բնակավայրերից մեկը․ հին գերեզմանոցները ցույց են տալիս, որ այստեղ մարդիկ ապրել են դեռևս հին ժամանակներից, իսկ գրավոր աղբյուրներում Խոթը հիշատակվում է միջնադարից։ Ասում են, որ գյուղը հարկատու է եղել Թաթևի վանքին, ու շռայլ պարտեզներ է ունեցել՝ Խոթագետի ափերին, որտեղից էլ գալիս է «Խոթ»՝ «խոտ, խոտածածկ» անունը։
20-րդ դարի երկրորդ կեսին կյանքի պայմանները այստեղ ավելի ու ավելի բարդ են դարձել․ ճանապարհը դժվար էր, ձմեռները՝ կտրուկ, էլեկտրականությունն ուշ է հասել։ Վերջում մարդիկ տեղափոխվել են վերևի նոր, հարթ տարածք, ու նախկին գյուղը մնացել է կիսաքանդ, բայց աներևակայելի գեղեցիկ քարե լաբիրինթոս։ Այսօր այստեղ շրջելիս թվում է, թե քայլում ես սառեցված ֆիլմի դեկորի միջով։
Հին Խոթ հասնելու ճանապարհը հեշտ զբոսանք չէ, բայց հենց այդ դժվարությունն է, որ դարձնում է վայրը հատուկ․ ամեն քայլափոխի բացվում են նոր անկյուններ, քարե աստիճաններ, փոքր դռներ ու պատուհաններ, որտեղից մի ժամանակ լույս է ընկել ներս։ Եթե սիրում ես գաղտնի, քիչ հայտնի վայրեր, որտեղ պատմությունը գրեթե հստակ երևում է քարերի վրա, Հին Խոթը այն տեղն է, որտեղ պետք է մի փոքր ժամանակ հանգիստ ման գաս և թողնես, որ խուլ լռությունն իր գործն անի։
Վորոտանի կիրճ և Սատանի կամուրջ
Խորը կիրճ, բնական քարե կամուրջ և տաք աղբյուրներ Տաթևի տակ
Վորոտանի կիրճը Սյունիքի ամենահզոր լանդշաֆտներից է․ գետը խոր, սուր կիրճով է անցնում, իսկ վերևում ճանապարհներն ու Տաթևի ճոպանուղին կարծես կախված են օդում։ Տեսարանները հատկապես տպավորիչ են դիտակետերից՝ երբ ամբողջ կիրճը բացվում է մեկ հայացքով, ու զգում ես, թե որքան խորք ունի երկրաչափական այս «կտրվածքը»։
Կիրճի հատակին, հենց Տաթևի տակ, գտնվում է Սատանի կամուրջը՝ բնական քարե կամար, որը գետը հազարավոր տարիներ քերելով կերտել է ժայռի միջով։ Վերևով անցնում է ասֆալտե ճանապարհը, իսկ ներքևում՝ փրփրացող գետը սեղմված է քարե պատերի միջև։ Երբ առաջին մարդիկ եկել են այստեղ ու տեսել են, որ կամուրջը ոչ ոք չի կառուցել, այն կոչել են «Սատանի», որովհետև չեն հավատացել, որ այդ չափի կառույցը կարող է միայն բնության գործը լինվել։
Սատանի կամրջի տակ թաքնված են նաև տաք հանքային աղբյուրներ ու փոքր բնական լողավազաններ․ ջուրը հարուստ է հանքանյութերով, պատերը գունավորվել են կանաչ, դեղին ու նարնջագույն երանգներով։ Ավելի խիզախ այցելուները ներքև են իջնում՝ լողալու հենց այդ փոքրիկ ավազաններում, լսում են, թե ինչպես է վերևում անցնում մեքենաների աղմուկը, իսկ կողքով հոսում է գետը։
Վորոտանի կիրճն ու Սատանի կամուրջը կարելի է տեսնել նույն օրն, ինչ Տաթևի վանքը կամ Տաթևի ճոպանուղին։ Սա այն վայրերից է, որտեղ կարելի է միաժամանակ ստանալ և՛ բարձրությունից բացվող համրելի view, և՛ ներքևի՝ ջրի, քարերի ու տաք աղբյուրների մոտիկ փորձառություն։ Եթե ուզում ես զգալ Սյունիքի “wild” կողմը՝ սա պարտադիր կանգառ է։
Դսեղ · Թումանյանի երկիրը
Լոռու բարձրավանդակ, անտառներ ու այն լանդշաֆտը, որտեղ ծնվել է Թումանյանը
Դսեղը այն գյուղն է, որտեղ Լոռին բացվում է իր ամենանուրբ, «հեքիաթային» կողմով․ բարձրավանդակ, որի եզրից հանկարծ սկսվում է խոր կիրճ, կանաչ լանջեր, անտառներ և հեռվում բացվող մառախլապատ գագաթներ։ Չէ՛, զարմանալի չի, որ հենց այստեղ է ծնվել Հովհաննես Թումանյանը՝ njegove հեքիաթների և ballad-ների մեծ մասը ուղղակի այս բնության տրամադրությունն է։
Գյուղի կենտրոնում գտնվող Թումանյանի տուն-թանգարանը պահպանում է նրա մանկության տան շունչը․ փայտե պատշգամբ, սենյակներ, որտեղ կարելի է լսել պատմությունները և զգալ, որ «Թմկաբերդի», «Անուշի» կամ «Գիքորի» աշխարհները շատ մոտ են հենց այս հողին։ Բայց Դսեղը միայն թանգարան չէ․ մի քանի քայլ հեռու արդեն սկսվում են արահետները դեպի անտառ ու կիրճ։
Դսեղի շրջակայքում կան մի քանի հայտնի արահետներ և դիտակետեր․ անտառային ցիկլիկ trail-ներ, որտեղ քայլում ես խոտածածկ լանջերով, անցնում փոքրիկ աղբյուրների ու քարե կամուրջների կողքով և վերջում կանգնում կիրճի եզրին՝ որտեղ Դեբեդ գետը խորքում շառաչում է։ Աշնանը այստեղի գույներն ուղղակի խելքահան են անում, իսկ ամռանը անտառը տալիս է բացարձակ բնական ստվեր ու հովություն։
Եթե ուզում ես տեսնել այն Հայաստանը, որը ներշնչել է Թումանյանին, Դսեղը հենց այն վայրն է, որտեղ կարելի է մի կես օր կամ ամբողջ օր անցկացնել՝ առանց որևէ «attraktsion»-ի։ Պարզապես քայլել գյուղի նեղ փողոցներով, նստել որևէ ձորին մոտ bench-ի վրա, նայել անտառին ու հասկանալ, որ «Թո՛ղ քամին տանի մռայլ օրերը» իրականում այստեղից է գալիս, ոչ թե միայն գրքից։
Արփի լիճ
Հանգիստ, քամոտ բարձրավանդակային լիճ Շիրակում
Արփի լիճը Հայաստանի ամենահյուսիսային ու ամենախաղաղ լճերից է․ այն նստած է Շիրակի բարձրավանդակի վրա, գրեթե վրիժառու քամիների և բաց երկնքի միջում։ Այստեղ չկան մեծ հյուրանոցներ ու աղմկոտ լողափեր․ լիճը շրջապատված է հիմնականում դաշտերով, խոտածածկ բլուրներով և մի քանի փոքր գյուղերով, որտեղ կյանքը գնում է շատ դանդաղ տեմպով։
Արփի լիճի շրջակայքը հայտարարված է ազգային պարկ․ սա կարևոր վայր է թռչունների համար, հատկապես բներ ստեղծելու և հանգստանալու ժամանակ։ Գարնանը և ամռանը այստեղ կարելի է տեսնել տասնյակ տեսակներ՝ ճայեր, բադեր, ջրային թռչուններ, իսկ աշնանը լիճը դառնում է իրական «transfer station» տեղափոխվող flock-երի համար։ Եթե սիրում ես birdwatching կամ ուղղակի ուշադրությամբ նայել երկնքին, սա շատ հետաքրքիր վայր է։
Լիճը մասամբ արհեստական ջրամբար է, որը սնվում է գետերից և լեռնային աղբյուրներից, ու երկար տարիներ օգտագործվել է գյուղատնտեսության և ոռոգման համար։ Բայց այցելուի համար ամենակարևորը մի ուրիշ բան է՝ բաց տարածության զգացումը, որտեղ հորիզոնը բոլոր կողմերով հեռու է, iar լուռ ալիքները գնում-գալիս են առանց մեծ աղմուկի։
Արփի լիճ գնալն ավելի շատ «փախուստ քաղաքից» mood է, քան ակտիվ տուրիզմ․ կարելի է շրջել ափի երկայնքով, նստել խոտի վրա, նայել, թե ինչպես է քամին շարժում ջրի մակերեսը և լսել միայն մեկ-երկու ձայն՝ թռչունների և քամու։ Եթե ուզում ես տեսնել մի քիչ ուրիշ Հայաստան, ոչ այնքան հայտնի, բայց շատ ազնիվ ու պարզ, Արփի լիճը արժե ավելացնել ճանապարհիդ մեջ։
Գոշ լիճ
Լուսանկարելի, secluded լիճ Դիլիջան ազգային պարկի խորքում
Գոշ լիճը այն վայրերից է, որտեղ առաջին բանը, որ նկատում ես, լռությունն է։ Փոքր լեռնային լիճ է անտառի խորքում, որտեղ ջուրը գրեթե միշտ հանգիստ է ու պատրաստ՝ արտացոլելու հորիզոնը, ծառերի սաղարթներն ու անցնող ամպերը։ Չկան բարձր երաժշտություն, մեծ սրճարաններ կամ մարդաշատ տեռասներ․ այստեղ հիմնականում hikers են, վրանով եկողները և մի քանի լավ տեղեկացված զբոսնողներ։
Լիճը հասնում են անտառային արահետով՝ Դիլիջան ազգային պարկի ներսում․ ճանապարհը անցնում է թաց հողի, ծառերի արմատների, փոքրիկ աղբյուրների ու քարքարոտ հատվածների միջով։ Եթե Պարզ լիճը ավելի «հասանելի» վայր է, ապա Գոշ լիճն արդեն փոքրիկ արկած է․ պետք է մի քիչ քայլել, մի քիչ քրտնել, բայց երաշխիքով ստանում ես ավելի լուռ, բնական միջավայր։
Գոշ լիճը հատկապես գեղեցիկ է աշնանը, երբ անտառը դառնում է դեղին, նարնջագույն և կարմիր շերտերի խառնուրդ, և այդ ամենը նստում է ջրի վրա՝ որպես գրեթե կատարելապես հարթ հայելի։ Գարնանը այստեղ ամեն ինչ թարմ կանաչ է, իսկ ամռանը լիճը դառնում է հիանալի կանգառ երկար արշավների ժամանակ՝ նստելու, ջրի կողքին հաց ուտելու և պարզապես շունչ քաշելու համար։
Եթե արդեն տեսել ես Պարզ լիճը և ուզում ես զգալ Դիլիջանի ավելի վայրի մասը, Գոշ լիճը շատ լավ հաջորդ քայլ է։ Սա այն լճերից է, որտեղ հեշտ է մոռանալ ժամանակի մասին՝ especially եթե նստես ափին, կոշիկները հանես, ոտքերդ մի քիչ սառը ջրի մեջ դնես ու ուղղակի նայես, թե ինչպես է անտառը «նստում» մակերեսի վրա։
Ջերմուկի ջրվեժ
«Մերմեյդի մազեր»՝ 70 մ բարձրությունից թափվող ջուր Ջերմուկի կիրճում
Ջերմուկի ջրվեժը Հայաստանի ամենաաչքի ընկնող ջրվեժներից է․ ջուրը մոտ 70 մետր բարձրությունից թափվում է ժայռի վրայից ու ճանապարհին բաժանվում տասնյակ բարակ հոսքերի։ Կողքից նայելիս դրանք իսկապես նման են երկար բացված մազերի, դրա համար էլ ջրվեժին հաճախ ասում են «Մերմեյդի մազեր» կամ «Աղջիկի մազեր»։
Ըստ լեգենդի, երբ մի արքայազն սիրահարվել է ջրի Աղջկան ու փորձել է վերցնել նրան, Աղջիկը փախել է, թաքնվել ժայռի մեջ ու միայն մազերն են դուրս եկել՝ տասնյակ բարակ հոսքերով։ Այդ մազերն էլ դարձել են ջրվեժի ջուրը, որը մինչև այսօր կանգնած է նույն ժայռի վրա։ Լեգենդը լրիվ տեղին է՝ հատկապես այն պահին, երբ կանգնած ես ջրի մոտ ու նայում՝ ինչպես է հոսքը «սահում» քարերի վրայով։
Ջրվեժը գտնվում է Ջերմուկ քաղաքի եզրին, խոր, նեղ կիրճի մեջ․ վերևում spa քաղաքն է իր աղբյուրներով, զբոսայգով և առողջարաններով, իսկ մի փոքր ներքև՝ վայրի, ժայռոտ լանդշաֆտ։ Ջերմուկի կամուրջից ու դիտակետերից բացվում են շատ գեղեցիկ տեսարաններ դեպի ջրվեժը ու Արպա գետի կիրճը։
Ջերմուկ հասնելիս կարելի է մի օրն անցկացնել այնպես, որ և՛ օգտվես տաք հանքային ջրից, եվ՛ անպայման իջնես ջրվեժի մոտ․ ճանապարհը դժվար չէ, և այստեղ կարելի է մնալ այնքան, մինչև մառախուղը լիովին թրջի դեմքդ ու ֆոտոխցիկդ։ Սա այն ջրվեժներից է, որ նկարները գեղեցիկ են, բայց կենդանի ազդեցությունը լրիվ ուրիշ մակարդակի վրա է։
Բյուրականի աստղադիտարան
Աստղագիտության «գյուղ» Արագածի լանջին
Բյուրականի աստղադիտարանն այն վայրերից է, որտեղ զգում ես, որ Հայաստանը ոչ միայն հին եկեղեցիների ու լեռների, այլ նաև գիտության հայրենիք է։ Արագածի լանջին, Բյուրական գյուղի մոտ, տարածված է մի ամբողջ «գյուղ»՝ հեռադիտակների գմբեթներով, հին ու նոր շենքերով, ծառերով ու հարթ տանիքներով, որոնցից մարդիկ տարիներ շարունակ ուսումնասիրել են երկինքը։
Աստղադիտարանը հիմնվել է 1940-ականներին և երկար տարիներ առաջնորդվել է Վիկտոր Համբարձումյանի կողմից․ այստեղ են բացահայտվել բազմաթիվ աստղագիտական օբյեկտներ, կազմվել կատալոգներ, անցկացվել միջազգային կոնֆերանսներ։ Այն ժամանակների համար Բյուրականը եղել է ԽՍՀՄ և աշխարհի կարևորագույն աստղադիտարաններից մեկը, իսկ այսօր էլ շարունակում է աշխատել՝ միաժամանակ ընդունելով այցելուների։
Օրվա ընթացքում կարող ես քայլել տարածքով, տեսնել տարբեր չափի գմբեթներ, լսել պատմություններ այն մասին, թե ինչ աստղեր և գալակտիկաներ են ուսումնասիրել այստեղ։ Եթե հաջողվի попасть տուրի վրա, հնարավոր է ներսից էլ տեսնել որոշ հեռադիտակներ և պատկերացնել, թե ինչպիսին է եղել գիտնականի գիշերը՝ դաշտերի ու լեռների միջև, բայց ամբողջովին կենտրոնացած երկնքի վրա։
Գիշերը Բյուրականը դառնում է լրիվ այլ աշխարհ․ երբ լույսերը մարում են, Արագածի լանջերը մնում են մութ, իսկ վերևում բացվում է խելահեղ աստղալից երկինք։ Եթե սիրում ես space, գիտափորձեր ու այն զգացումը, որ մի փոքր մոտ ես տիեզերքին, Բյուրականի աստղադիտարանը պարտադիր կետ է Հայաստանի քարտեզի վրա։
Խոսրովի արգելոց
Արասի վերևում գտնվող կիսաանապատ, անտառ և ջրվեժներ՝ հասանելի public trail-ներով
«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցը հայկական բնական լանդշաֆտների ամենահին «թանգարաններից» է․ այստեղ կողք-կողքի կարող ես տեսնել կիսաանապատային հարթություններ, ժայռոտ կիրճեր, անտառապատ լանջեր ու փոքր ջրվեժներ։
Արգելոցը ամբողջությամբ ազատ մուտքի համար չէ, բայց կան հանրամատչելի երթուղիներ, որոնք կազմակերպվում են գիդերի և պաշտոնական տուրերի միջոցով․ օրինակ՝ Astghik և Vahagni ջրվեժների ուղղությամբ պարապաններ, ինչպես նաև արահետներ, որոնք կապում են Գառնիի շրջանը Խոսրովի արգելոցի եզրային հատվածների հետ։
Քանի որ սա պահպանվող տարածք է, here կարևոր է ուղեցույցի խորհուրդները պահելը․ չգնալ trail-երից դուրս, չվառել կրակ, չվնասել բուսականություն ու կենդանական աշխարհ։ Դրա փոխարեն կստանաս մի քանի ժամ լիարժեք «wild» Armenia՝ քարայրներով, սանձարձակ կիրճերով, հեռու քաղաքային աղմուկից։
Եթե արդեն եղել ես Գառնիում և ուզում ես հաջորդ քայլը դեպի ավելի կոշտ բնություն, բայց դեռ լիովին alpine trekking չես ուզում, Խոսրովի արգելոցի հասանելի trail-ները հենց այդ միջանկյալ զգացողությունն են․ քիչ մեքենա, շատ քար, արև ու լռություն։
Զվարթնոց տաճար
Շրջանաձև տաճար, որը հիմա կանգնած է որպես լուսավոր ավերակ
Զվարթնոց տաճարը գտնվում է Վաղարշապատի մոտ՝ բաց դաշտի մեջ, որտեղ ավերակ սյուներն ու կիսավեր կամարները կանգնած են բաց երկնքի տակ և հեռվում հաճախ երևում է Արարատը։ Նույնիսկ այս վիճակում տաճարը շատ ժամանակակից և անսովոր է թվում, կարծես հայ միջնադարի «փորձարարական» ճարտարապետական նախագիծ լինի։
Տաճարի գաղափարը կապում են կաթողիկոս Ներսես Շինարարի անվան հետ, որը ցանկացել է ստեղծել բացառիկ, շրջանաձև մեծ տաճար՝ թագավորական ընդունելությունների և հատուկ արարողությունների համար। Զվարթնոցը ընկալվում է որպես ոչ թե փոքր եկեղեցի, այլ մեծ սիմվոլիկ կենտրոն Էջմիածնի շրջակայքում։
Անունը և լույսի գաղափարը
«Զվարթնոց» անվանումը կապում են «զվարթ», «լուսավոր» արմատի և «զվարթների», այսինքն՝ հրեշտակների հետ, ինչից էլ առաջանում է «հրեշտակների բնակարան» իմաստը։ Կլոր պլանը, բաց սյունաշարերը և վերևից ներս ընկնող լույսը տաճարը դարձնում էին մի վայր, որտեղ ճարտարապետությունն ամբողջությամբ խաղում էր լույսի հետ։
Շատ ուղեկցողներ սիրում են ասել, որ Զվարթնոցը ավելի շատ լույսի մասին է, քան պատերի, և նույնիսկ հիմա, երբ տաճարը ավերակ է, այդ զգացողությունը մնացել է։
Ճարտարապետություն և տեսք
Զվարթնոցը առանձնանում է շրջանաձև հատակագծով և մի քանի օղակով բարձրացող սյունաշարերով, որոնք երբեմն պատկերացնում են մի քանի հարկանի գմբեթով։ Հիմքերի, սյուների և քանդակների մնացորդների հիման վրա վերակազմված է շղթա, որը այցելուներին թույլ է տալիս ընթերցել տաճարի նախնական ծավալը։
Տարածքում կարելի է տեսնել խիստ հետաքրքիր քանդակներ, խաչքարեր և զարդանախշ սյուներ, որոնք լավ են փոխանցում, թե ինչքան նուրբ և մանրամասն էր տաճարի արտաքին հարդարումը։
Ավերակ, թանգարան և ՅՈՒՆԵՍԿՕ
Տաճարը դադարել է գործել միջնադարում, և դարեր շարունակ մնացել է որպես ավերակ, մինչև որ կատարվել են պեղումներ և մասամբ վերականգնվել է հիմքը։ Այսօր Զվարթնոցը բացօթյա թանգարան է՝ փոքր մուսեով, որտեղ ցուցադրված են գտածոներ, գծագրեր և թորամանյանական վերակազմության մոդելներ։
Զվարթնոցը ընդգրկված է Էջմիածնի տաճարի և եկեղեցիների հետ միասին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում և սովորաբար այցելվում է նույն օրով, երբ տեսնում են նաև Մայր Տաճարը, Հռիփսիմեն ու Գայանեն։
