Էջմիածնի Մայր Տաճար

Հիմնադրում (4-րդ դար)

Էջմիածնի Մայր Տաճարը ձևավորվել է 4-րդ դարում, երբ Հայաստանը առաջիններից մեկն էր, որ քրիստոնեությունը ընդունեց որպես պետական կրոն։ Ըստ ավանդության՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը տեսիլք է ունենում, որտեղ Քրիստոսը իջնում է երկնքից և ոսկե մուրճով հարվածում գետնին՝ ցույց տալով տաճարի կառուցման վայրը։

Այստեղից էլ առաջացել է «Էջ Միածին» անվանումը, որը բառացի նշանակում է «Միածինը իջավ»։

Վերակառուցումներ և ամրացումներ

5–7-րդ դարերում տաճարը մի քանի անգամ վերակառուցվել և ամրացվել է, իսկ Կաթողիկոս Կոմիտաս Ա Աղցեցու օրոք այն ստանում է խաչաձև-գմբեթավոր հիմնական ծավալը, որը պահպանվել է մինչև այսօր։

Միջնադարից նոր շրջան

17-րդ դարում կառուցվել է զանգակատունը և համալրվել համալիրի այլ շենքերը, իսկ 19-րդ դարում ավելացվել են կրթական ու մշակութային կառույցներ, որոնց շնորհիվ Էջմիածինն ամրապնդվել է որպես հայության հոգևոր և մշակութային կենտրոն։

Նորագույն շրջան

2000 թ.-ից Էջմիածնի Մայր Տաճարը և հարակից եկեղեցիները ներառված են ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում, իսկ տաճարը շարունակում է լինել Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի նստավայրը և Հայ Առաքելական Եկեղեցու գլխավոր սրբավայրը։

Հետաքրքիր փաստեր

• Էջմիածինը համարվում է աշխարհի ամենահին գործող քրիստոնեական տաճարներից մեկը։
• Տաճարում պահվում են քրիստոնեական կարևոր սրբությունների մասունքներ և գանձեր։
• Դարերով այն եղել է հայ ինքնության, հավատքի և պետականության կարևոր խորհրդանիշ։

Էջմիածինը ոչ միայն պատմական հուշարձան է, այլև կենդանի վայր, որտեղ հավատքը, պատմությունը և ներկան հանդիպում են իրար։

Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի

Վայր և հիմնադրում

Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին գտնվում է Վաղարշապատում՝ Էջմիածնի հոգևոր կենտրոնի մոտ, այնտեղ, որտեղ ըստ ավանդության հանգչում է սուրբ կույս նահատակ Հռիփսիմեն։

Կառուցումը (618 թ.)

Ներկայիս քարե եկեղեցին կառուցվել է 618 թ-ին՝ կաթողիկոս Կոմիտաս Ա Աղցեցու օրոք և համարվում է հայկական վաղ միջնադարյան կենտրոնագմբեթ տիպի կարևոր օրինակ։

Ճարտարապետություն

Խաչաձև կենտրոնագմբեթ հատակագիծը և հստակ ծավալները մեծ ազդեցություն են թողել հետագա հայկական եկեղեցաշինության վրա։

Ժառանգություն

Սուրբ Հռիփսիմեն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում՝ Էջմիածնի մյուս պատմական եկեղեցիների հետ միասին։

Խոր Վիրապ վանք

4–7-րդ դարերի ավանդույթ և XVII դարի եկեղեցի

Խոր Վիրապը գտնվում է հին Արտաշատի մոտ, Արարատի սնարների տակ, և կապված է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի մասին հայտնի ավանդության հետ․ այստեղ նա մոտ 13 տարի պահվել է «խոր վիրապի»՝ խոր փոսի մեջ, մինչև Տրդատ Գ թագավորը բժշկվել է և 301 թ․ Հայաստանը դարձել է առաջին քրիստոնյա երկիրը։

4–5-րդ դարերում այստեղ արդեն հիշատակվում է փոքր քրիստոնեական եկեղեցի, իսկ 642 թ․ Ներսես Գ Շինարար կաթողիկոսի օրոք կառուցվել է Սուրբ Գևորգ մատուռը։

Ներկայիս վանական համալիրը ձևավորվել է XVII դարում, երբ կառուցվել է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, վանական խցերն ու պարիսպները, և այսօր այն Հայաստանի ամենահայտնի ուխտավայրերից է Արարատի տեսարանով։

Գեղարդավանք

Ժայռի մեջ կիսաթաքնված վանք և «Սուրբ Գեղարդի» ավանդությունը

Գեղարդավանքը գտնվում է Ազատի կիրճի վերին հատվածում՝ բարձր, ուղղաձիգ ժայռերի տակ, այնպես, որ վանքի մի մասը կարծես փորված լինի հենց լեռան մեջ։ Վանքի անունը կապված է «Սուրբ Գեղարդի»՝ այն նիզակի հետ, որով ըստ ավանդության հարվածել են Քրիստոսին, և որը մի ժամանակ պահվել է այստեղ։

Վանքի տարածքում պահվում են ինչպես առանձին կանգնած եկեղեցիներ, այնպես էլ ամբողջությամբ ժայռափոր սրահներ և մատուռներ, որտեղ գմբեթները բացվում են ուղղակի դեպի լեռան ներսը։ Քարախցիկներից մեկում, եթե նայես վերև, կտեսնես կլոր բացվածք, որտեղից ներքև է ընկնում լույսի շողը՝ ստեղծելով ճշմարիտ քարայրային կաթեդրալի զգացողություն։

Պատմություն և թվագրում

Վանքի ամենահին շերտերը թվագրվում են առնվազն 4-րդ դարով, իսկ ներկայիս գլխավոր եկեղեցին՝ Սուրբ Աստվածածինը, կառուցվել է 13-րդ դարում՝ Զաքարյանների ժամանակ։ Այդ շրջանում այստեղ ձևավորվում է ամուր ամրացված մենաստան՝ պարիսպներով, դարպասներով և բակերով։

Ճարտարապետություն և ժայռափոր սենյակներ

Գեղարդում կարող ես տեսնել մի քանի տարբեր աշխարհի միավորվում․ դասական խաչաձև-գմբեթավոր եկեղեցիներ, խոր քարայրային սրահներ, կամարներով ու խաչքարներով պատված պատեր և բակ, որը բացվում է դեպի կիրճ։ Խաչքարները հաճախ փորված են ոչ թե առանձին քարերի վրա, այլ հենց ժայռի մակերեսին։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ և այսօր

Գեղարդավանքը և վերին Ազատի կիրճը ներառված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում որպես եզակի լանդշաֆտային և հոգևոր համալիր։ Այսօր էլ վանքը գործող սրբավայր է, իսկ շրջակա բարձունքներից դեպի կիրճի ուղղությամբ բացվող տեսարանները այն դարձնում են Հայաստանի ամենահիշվող կանգառներից մեկը։

Տաթևի վանք

Վանք, որը բառացիորեն կանգնած է կիրճի եզրին

Տաթևի վանքը կառուցված է Վորոտանի խոր կիրճի եզրին, մի բարձրակի վրա, որտեղից բացվում են գրեթե ուղղահայաց լանջեր դեպի ներքև։ Եթե նայես վերևից, վանքը թվում է փոքր ամրոց, որը պահում է ամբողջ շրջանը։

Վանքի գլխավոր միջուկը ձևավորվել է 9–10-րդ դարերում․ այստեղ են Սուրբ Պողոս-Պետրոս գլխավոր եկեղեցին, Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին, մատուռներ, խցեր և այգիներ, որոնք շրջապատված են պաշտպանական պարիսպներով։

Միջնադարյան համալսարան և գիտության կենտրոն

Տաթևը միջնադարում հայտնի էր իր համալսարանով, որը գործել է 14–15-րդ դարերում և համարվել է Հայաստանի գիտական ու գրական կարևոր կենտրոն․ այստեղ են դասավանդել հայտնի վարդապետներ, գրվել և ծաղկվել են ձեռագրեր։

Վանքի ներսում այսօր էլ կարելի է տեսնել գրատան, բակերի և խցերի հետքերը, որոնք հիշեցնում են, որ Տաթևը միայն աղոթքի, այլ նաև ուսման և գրի վայր է եղել ամբողջ շրջանի համար։

Ճարտարապետություն և «ցնցվող սյուն»

Տաթևի համալիրում առանձնանում է նաև հայտնի «ցնցվող» կամ ճոճվող սյունը, որը ըստ ավանդության ծառայել է որպես երկրաշարժերի կամ վտանգի զգուշացնող․ այն փոքր շարժումների է արձագանքում և հետաքրքիր example է միջնադարյան ինժեներական մտածողության։

«Տաթևի թևեր» ճոպանուղին և այսօր

Վորոտանի կիրճի վրայով անցնող «Տաթևի թևեր» ճոպանուղին այսօր աշխարհի ամենաերկար ուղիղ երթուղով ճոպանուղիներից է, որը միացնում է Ալիձոր գյուղը Տաթևի վանքին։ Ճանապարհը տևում է շուրջ 12 րոպե, և այդ ընթացքում վանքը քիչ-քիչ է մոտենում վերևից՝ բացելով կիրճի և սարահարթի ամբողջ պատկերը։

Տաթևը հիմա էլ շարունակում է լինել ուխտավայր և Syunik-ի գլխավոր խորհրդանիշներից մեկը․ այստեղ եկողները միաժամանակ ստանում են միջնադարյան վանքի, լեռների ու ժամանակակից ճոպանուղու համադրությունը։

Սանահինի վանք

Լոռու լեռների մեջ թաքնված միջնադարյան համալսարան

Սանահինի վանքը գտնվում է Լոռու մարզում, Դեբեդի կիրճի վերևում գտնվող բարձունքի վրա, շատ մոտ Հաղպատի վանքին, որի հետ միասին կազմում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մեկ համալիր։ Վանքը հիմնադրվել է 10-րդ դարում և երկար ժամանակ եղել է կրթական և հոգևոր կարևոր կենտրոն Բագրատունի Հայաստանի համար։

Համալիրի կենտրոնում են Սուրբ Աստվածածին և Ամենափրկիչ եկեղեցիները, որոնց շուրջ ժամանակի ընթացքում ավելացվել են գավիթներ, մատուռներ, գրատուն, խցեր և զանգակատուն, ստեղծելով բազմաշերտ մենաստանային։

Գիտության և ծաղկող ձեռագրերի վայր

Միջնադարում Սանահինում գործել է դպրոց և գրատուն, որտեղ պատրաստվել են բարձրորակ ձեռագրեր, աշխատվել է աստվածաբանության, փիլիսոփայության և գիտության տարբեր ուղղություններով։ Վանքի տարածքում երևում են ուսման հետ կապված սենյակներ և արձանագրություններ, որոնք հիշեցնում են այստեղի գիտական կյանքը։

Վանքի բակերում ու անցուղիներում today հաճախ կարելի է տեսնել հին խաչքարներ, քարե նստատեղեր և ծառեր, որոնք լրացնում են այդ «կենդանի թանգարանի» մթնոլորտը։

Ճարտարապետություն և միջավայր

Սանահինի եկեղեցիները կառուցված են մուգ բազալտով, ունեն խիստ, կոշտ ծավալներ, որոնք շատ գեղեցիկ են նստում մառախլապատ կամ ամպամած Լոռու լանդշաֆտի վրա։ Ներսում տարածքները հաճախ մութ են, լույսը մտնում է փոքր պատուհաններից և գմբեթի բացվածքներից, ինչն ավելացնում է ներքին խորհրդավորությունը։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ժառանգություն

Սանահինն ու Հաղպատը միասին ներառված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում որպես հայ միջնադարյան ճարտարապետության բարձրագույն օրինակներ։ Շատ այցելուներ մեկ օրվա ընթացքում տեսնում են և՛ Սանահին, և՛ Հաղպատ, ինչի շնորհիվ լավ պատկերացում են ստանում Լոռու վանական մշակույթի մասին։

Գոշավանք վանք

Մխիթար Գոշի վանքը և միջնադարյան իրավունքի օրրան

Գոշավանքը գտնվում է Տավուշի մարզում՝ Գոշ գյուղի վերևում, Դիլիջանից մի քանի տասնյակ կիլոմետր հեռու, անտառապատ լեռների շրջապատում։ Վանքը կառուցվել է 12–13-րդ դարերում՝ հին Գետիկ մենաստանին հաջորդած նոր համալիրի վրա, որը խիստ տուժել էր երկրաշարժից։

Ամենահայտնի անունը, որը կապված է Գոշավանքի հետ, Մխիթար Գոշն է՝ միջնադարյան իրավագետ և գրող, որի հեղինակած «Դատաստանագիրքը» այստեղ է մշակվել և կապվել վանքի հետ։ Վանքի բակում այսօր էլ տեղադրված է Մխիթար Գոշի արձանը։

Եկեղեցիներ, գավիթ և խաչքարներ

Համալիրի կազմում են Սուրբ Աստվածածին գլխավոր եկեղեցին, smaller Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին, գավիթ, դպրոցական շենքեր և մի շարք տնտեսական ու բնակելի կառուցվածքներ։ Գավիթն ու մուտքային հատվածները զարդարված են մանրաքանդակներով և արձանագրություններով։

Գոշավանքի ամենահայտնի խաչքարերից մեկը՝ գեղեցիկ նուրբ քանդակներով խաչքարը, հաճախ նշվում է որպես հայ մանրաքանդակ արվեստի բարձրագույն օրինակներից մեկը։

Գոշ լիճ և միջավայր

Վանքը հաճախ համադրում են մոտակա Գոշ լիճ այցելության հետ․ անտառապատ արահետներով կարելի է հետիոտն բարձրանալ լիճ, հետո իջնել դեպի վանք կամ հակառակը։ Սա Գոշավանքն անում է ոչ միայն պատմական, այլև հիանալի բնապատկերային կանգառ Դիլիջան շրջանի համար։

Սուրբ Շողակաթ եկեղեցի

«Լույսի կաթիլ» Վաղարշապատի եզրին

Սուրբ Շողակաթ եկեղեցին գտնվում է Վաղարշապատում, Մայր Տաճարի, Հռիփսիմեի և Գայանեի հետ միասին կազմելով մի ամբողջական հոգևոր միջավայր։ Եկեղեցին կառուցված է կարմիր և մուգ տուֆից, կանգնած է բաց դաշտի վրա և արդեն հեռվից աչքի է ընկնում իր պարզ, բայց շատ ուժեղ գմբեթավոր ծավալով։

Անվանումը թարգմանվում է որպես «շող կաթեց», կամ «լույսի կաթիլ», և կապված է այն ավանդության հետ, ըստ որի այստեղ երկնքից լույսի շող է իջել քրիստոնեական նահատակ կույսերի վրա, ինչի հիշողությունն է կրել եկեղեցին դարերով։

Ավանդություն և հիշատակության վայր

Ըստ ավանդության, այս վայրն է կապված այն կույսերի նահատակության հետ, որոնք Հռիփսիմեի և Գայանեի նման հրաժարվել են հրաժարվել իրենց հավատից, և որոնց վրայով, ինչպես պատմությունը նկարագրում է, երկնքից լույս է իջել։ Այդ լույսի տեսիլքն է դարձրել վայրը ուխտատեղի և տվել «Շողակաթ» անունը։

Եկեղեցու ներսում մթությունը և փոքր պատուհաններից ներս թափանցող լուսարձակող շեղքը հիշեցնում են այդ պատմությունը, այնպես որ այցը տալիս է ոչ միայն տեսողական, այլև տրամադրական փորձառություն։

Ճարտարապետություն և միջավայր

Շողակաթը պարզ, խաչաձև-գմբեթավոր եկեղեցի է՝ դասական հայկական ձևերով, փոքր գավիթանման մուտքով և շատ մաքուր քարե հարդարանքով։ Արտաքինից այն չունի ծանր զարդաքանդակների մեծ քանակ, և ուշադրությունը ավելի շատ գնում է ծավալին, գմբեթին ու տեղակայմանը բաց դաշտի մեջ։

Եկեղեցին ընդգրկված է Էջմիածնի տաճարի և մյուս եկեղեցիների հետ մեկտեղ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում և հաճախ այցելվում է նույն օրով, երբ մարդիկ տեսնում են Մայր Տաճարը, Հռիփսիմեն ու Գայանեն։

Սաղմոսավանք վանք

Վանք, որը նայում է Կասաղի խոր կիրջը

Սաղմոսավանքը գտնվում է Արագածոտնի մարզում, բարձր ժայռապատ եզրի վրա, որտեղից անմիջապես ներքև բացվում է Կասաղ գետի խորը կիրճը։ Լավ եղանակին վանքի բակից երևում է նաև Արագածը, ու ամբողջ լանդշաֆտը դառնում է շատ գծային և հիշվող։

Վանքը ձևավորվել է միջնադարից սկսած և կապվում է իշխական ընտանիքների ու հոգևոր գործիչների անվան հետ, որոնք այստեղ են կառուցել եկեղեցիներ, գավիթ և գրատուն։

Եկեղեցի, գավիթ և գրատուն

Համալիրի կենտրոնում է Սուրբ Սիոն եկեղեցին՝ խաչաձև-գմբեթավոր կառույց, որի կողքին գավիթն է, ինչպես նաև գրատան շենքը, որտեղ ժամանակին պահվել և գրվել են ձեռագրեր։

Վանքի տարածքում կան խաչքարեր, սալահատակ բակ և տարբեր փոքր շինություններ, որոնք լրացնում են «կիրճի եզրի վրա կանգնած գյուղի» զգացողությունը։

Կասաղի կիրճի եզրի մթնոլորտը

Սաղմոսավանքը հայտնի է իր տեսարանով․ հենց բակից կարող ես մի քանի քայլ մոտենալ եզրին և նայել դեպի ներքև, որտեղ խորը կիրճի մեջ կորում է Կասաղ գետը։

Հաճախ Սաղմոսավանքը համադրում են Հովհաննավանքի հետ՝ կամ մեքենայով, կամ կիրճի եզրով քայլարշավի միջոցով, ինչի շնորհիվ մեկ օրում կարելի է զգալ ամբողջ Կասաղի լանդշաֆտի տրամադրությունը։

Օձունի բազիլիկ և Հոռոմայրի վանք

Գյուղի բազիլիկը և ժայռի տակ թաքնված վանքը

Օձունի գմբեթավոր բազիլիկը կանգնած է լայն սարահարթի վրա, որը նայում է Դեբեդի կիրճի ուղղությամբ, ու համարվում է Հայաստանի վաղ քրիստոնեական բազիլիկաներից մեկը։ Եկեղեցին կառուցվել է 5–7-րդ դարերում և առանձնանում է արտաքին կամարաշարերով ու ձգված, պարզ ձևերով, որոնք շատ ուժեղ են երևում արևմտյան ու հարավային կողմերից։

Օձունի բակը լայն, բաց ու կանաչ տարածք է՝ խաչքարերով, հնագույն հուշակոթողներով և հանգիստ մթնոլորտով, իսկ եկեղեցին մինչ այսօր գործող հոգևոր կենտրոն է։

Օձունի բակն ու կիրճի տեսարանը

Սարահարթից դեպի Դեբեդի խոր կիրճը բացվող տեսարանը ուժեղ հակադրություն է ստեղծում՝ վերևում հարթ գյուղ ու բազիլիկ, ներքևում՝ ժայռապատ գետահովիտ։

Եթե մի քիչ հեռանալու հնարավորություն ունես, հենց Օձունի եզրից կարող ես սկսել արահետը, որը տանում է դեպի Հոռոմայրի՝ կիրճի լանջի վրա նստած վանքը։

Հոռոմայրի՝ վերևի ու ներքևի վանք

Հոռոմայրի վանքը միջնադարյան համալիր է, որը բաժանված է երկու մասի։ Վերևի փոքր վանքը հասանելի է Օձունի կողմից, իսկ հիմնական, «կիրճի մեջ նստած» հատվածը տեղակայված է գրեթե ուղղաձիգ ժայռի տակ։

Տարբեր շարվածքներով եկեղեցիները, ժայռափոր սենյակներն ու խաչքարերը միասին ստեղծում են այնպիսի տեսարան, կարծես վանքը դուրս է եկել քարերից և կիրճի պատին կպած մնացել։

Քայլարշավ Դեբեդի կիրճում

Դեբեդի կիրճի ամենահայտնի արահետներից մեկը Կոբայր–Հոռոմայր–Օձուն երթուղին է։ Արահետը մոտ 8–11 կմ է և անցնում է կիրճի ձախ լանջով՝ շարունակաբար բացելով նոր դիտակետեր։

Եթե ուզում ես ավելի կարճ տարբերակ, կարելի է քայլել միայն Օձուն–Հոռոմայր հատվածը՝ մոտ 1.5 կմ իջնող արահետով, որը հանգիստ տեմպով էլ անցնելիս թույլ է տալիս զգալ և՛ կիրճի խորությունը, և՛ վանքի «կախված» դիրքը։

Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար

Ժամանակակից խորհրդանիշ՝ 1700 տարվա քրիստոնեության համար

Երևանում գտնվող Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճարը այսօր աշխարհի ամենամեծ հայկական առաքելական եկեղեցին է․ կառուցվել է 1997–2001 թթ․ և օծվել է 2001 թ․, Հայաստանի քրիստոնեացումը որպես պետական կրոն ընդունելու 1700-ամյակի առթիվ։

Համալիրը ներառում է գլխավոր մայր տաճար և երկու մատուռ՝ նվիրված Տրդատ Գ թագավորին և Աշխեն թագուհուն, իսկ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչի մասունքները բերվել են Նեապոլից և տեղադրվել մասրամասում։

Ճարտարապետությունը միավորում է ավանդական հայկական ձևերը և ժամանակակից մաքուր գծերը, ստեղծելով մեծ, լույսով լցված ներքին տարածք, որից երևում է քաղաքը և հստակ կարդացվում է տաճարի «ժամանակակից ուխտավայր» լինելու գաղափարը։

Սուրբ Աննա եկեղեցի

Թաքնված բակ՝ Երևանի սրտում

Սուրբ Աննա եկեղեցին կառուցվել է 2011–2014 թթ․ և օծվել է 2015-ին՝ դառնալով մեկ ընդհանուր համալիր փոքրիկ, 13-րդ դարի Կաթողիկե եկեղեցու հետ Աբովյան փողոցի բակում։ [web:469]

Դասական հայկական խաչաձև հատակագիծը և գմբեթը համադրված են վարդագույն տուֆի և ժամանակակից ճարտարապետական գծերի հետ, ինչի շնորհիվ եկեղեցին միաժամանակ և՛ ավանդական է, և՛ լիովին քաղաքային միջավայրին համապատասխան։

Բակը ստեղծում է ինտիմ և խաղաղ մթնոլորտ Երևանի կենտրոնում, իսկ մթնշաղին մեղմ լուսավորությունը դարձնում է վայրը հարմար թե՛ աղոթքի, թե՛ հանգիստ contemplative կանգառի համար։